GÜNEYBATI TÜRKİSTAN HUNLARI yahut AKHUNLAR, KIZIL HUNLAR ve DİLLERİ

12 Nisan 2026

Fotoğraflar: Mustafa Kemal Sallı

Türkolog, dil bilimci Dr. Yusuf Gedikli, İstanbul Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü konferans salonunda sürdürdüğümüz Süleymaniye Kürsüsü Konferanslarımız çerçevesinde 11 Nisan 2026 Cumartesi günü “Güneybatı Türkistan Hunları yahut Akhunlar, Kızıl Hunlar ve Diğer Türk Öbekleri” başlıklı bir konferans verdi.

Yıllardır çaba harcayarak vakfımızda yeni yayımladığı aynı adı taşıyan kitabını okuyucularına tanıtıp imzalatmak amacıyla gerçekleştirdiğimiz konuşmasında Dr. Yusuf Gedikli, Hun Türkleri Türkçesi üzerine elde ettiği verileri şöyle anlattı:

“Güneybatı Türkistan terimi, Kuzeydoğu İran, Türkmenistan, Özbekistan, Kuzey Afganistan, Tacikistan ve Kırgızistan’ı içine alır. Güneybatı Türkistan Hunları, burada yaşayan Hun topluluklarını anlatır. Bu Hun toplulukları 350’den başlayarak 557 / 568 yıllarına değin Akhun ve Kızıl Hun adıyla bu coğrafyada yaşamışlardır.

Hunsular (356 – 470?), 2. Sullar (439? – 720) 3. Kidaritler (350? – 468) 4. Eftalitler (388 – 557 / 568) 5. Alhonlar (388 – 666) ve Kingal Beyliği (484 – 665). Bunların hepsini Akhun adı altında inceliyoruz. Kızıl Hunlar (563? – 7. yy) adlı Hun öbeğini de mercek altına aldık.

Kitapta bunların haricinde üç Türk öbeğini daha inceledik. Şunlardır:

1. Nizekliler (665 – 710) 2. Toharistan Yabguluğu (600 – 759) 3. Türkşahiler (666 – 870). Bunlar Güneybatı Türkistan’la birlikte Afganistan, Pakistan, Keşmir ve Kuzey Hindistan coğrafyasında hüküm sürmüşlerdir.

Biz bu üç öbeği Akhun veya Kızıl Hun saymıyoruz. Göktürk sayıyoruz. Asıl amacımız bu toplulukların dillerini araştırmak ve incelemektir.

1. Hunsular ve Hunsulardan kalan sözler

Kuzeydoğu İran, Türkmenistan ve Özbekistan’da yaşamışlardır. Gorgan Hunsuları ve Vennaşa Hunsuları diye ikiye ayrılırlar. İkinciler Ceyhun kuzeyindekilerdir.

8 sözcük kalmıştır:

  1. Halk ve boy adları: Chionit-ae, Kadis (2 adet).
  2. Ad sanlar: Grumbates, Hu-ni, Hu-i ~ Huyi (3 adet).
  3. Yer adları: Kadis, Bet Hyonaye, Vennaşa (3 adet).

2. Sûllardan kalan sözler

439? – 720 arasında Kuzeydoğu İran’da (Gorgan’da) yaşamışlardır.

11 sözcük kalmıştır.

  1. Ad sanlar: Sûl, Tigin, Rzbân, Kūl, Fîrûz unvanları kalmıştır (5 adet). Ayrıca Sullarda görülmeyen 3 sanı daha inceledik. Fûrek ~ Fürâk, Gurek, Guzek. Toplamı 8 adettir.
  2. Yer adları: Cürcân, Bayâsân ~ Bayâsîn, Dihistân. 3 adet.

3. Kidaritlerden kalan sözler

350? – 468 arasında Kuzey Afganistan’da yaşamışlardır.

3 sözcük kalmıştır:

  1. Sanlar: Ki-to-lo, Cuncha ~ Koúnkhas sanı ve varyantları (Ahşnuar, Ahşunwar ~ Ahşunvaz vb., Huşnevâz ~ Huşnevaz vb.). 2 adet. Varyantlar bu rakama dahil değildir.
  2. Balaam kent adı. 1 adet.

4. Eftalitlerden kalan sözler

388 – 557 / 568 arasında Kuzey Afganistan, Kuzeydoğu İran, Türkmenistan, Özbekistan ve Tacikistan’da egemen olmuşlardır.

27 sözcük kalmıştır. Aslında daha fazladır. Bizim incelediklerimiz bu kadardır.

  1. Hanedan, halk ve devlet adı. Eftalit, Eftalanos, Abdel. 3 adet.
  2. Kabile adları. Hua, Kadis, Kencine, *Balsak, Gurlular, Talekan, Kiş ~ Keş. 7 adet.
  3. Ad sanlar. Ye-ta-i-li-to ~ Yen-ta-i-li-ti, Yabgu, Vezr ~ Varz (Taberî’de), Kadis, Ahşnuar (Akşunvar, Ahşunvar vb; Hoşnuvâz, Huşnevâz vb.), Thagoniş (Fagoniş, Faganiş, Feganiş, Afganiş vb.), Gotfar (Gatfar, Gatifar), Katulf, Pariovk. 9 adettir.
  4. Yer adları. Huo, Abdal, Yeftal, Balasakan, Gencek. Kâdis, Gur, Gorgan. 8 adet.

5. Alhonlardan kalan sözler

388 – 666 arasında Afganistan, Pakistan, Keşmir ve Kuzey Hindistan’da egemen olmuşlardır. 24 sözcük kalmıştır.

  1. Kavim ve boy adları: Alhon, Tûrak, Zabul kavim ve boy adlarıdır. 3 adet.
  2. Ad sanlar: Khingila, Šao Zaboho (Zabacho), Tekin, Toraman, Mihirakula, Gollas’tır. Ayrıca yerli Jauvla, Huna Raca, Şahi ad sanlarını da inceledik. 9 adet.
  3. Yer adları: Hundes, Huna – dhipa, Huna – deśa, Huna – mandala, Hunaganva, Hunacunmu, Hunavasa, Zabulistan ~ Zavulistan. 8 adet.

Kingal Beyliği 484 – 665 Kâbil civarında var olmuştur.

4 sözcük kalmıştır: Kingal, Xinnie, Hexiezi, Ghar-ilçi ad sanlarıdır.

6 . Kızıl Hunlardan kalan sözler

563? – 7. yüzyıl arasında Kırgızistan’da hüküm sürmüşlerdir.

3 sözcük kalmıştır.

Karmir, Hyon, Askil ~ Askel halk adları kalmıştır.

7. Nizeklilerden kalan sözler

665 – 710 arasında Kuzey Afganistan’da hâkim olmuşlardır.

8 sözcük kalmıştır:

Nizek Tarhan, cebgûye, Sûl Tarhan, H.b.s Tarhan, Şükran ad sanları kalmıştır. Tekrarlar hariç 6 adet. Ayrıca konuyla ilgili Bijan ve bermek sözleri üzerinde durduk.

8 . Toharistan Türk Yabguluğundan kalan sözler

600 – 759 arasında Toharistan’da saltanat sürmüşlerdir.

16 sözcük kalmıştır. Gerçekte daha fazladır. İncelediklerimiz bu kadardır.

  1. Ad sanlar: Şe-hu, T’ong Şad (chad), Tse-ki, Tardu Şad ~ Da-du-şö, Cha-po-lo yabgu, Ou-che-po yabgu, Na-tou-ni-li yabgu, Pou-lou, Kou-tou-lou Toen Ta-tou Yabgu, Che-li Mang-kia-lo yabgu, Ou-li-to. Tekrarları çıkınca 13 adet.
  2. A-huan yer adı: 1 adet.
  3. Ek olarak Bânîcûr unvan öbeğini de inceledik. 2 adet.

9. Türkşahiler ~ Teginşahiler ~ Devletşahiler ~ Kâbilşahiler ~ Horasan Melikliğinden kalan sözler

666 – 870 arasında Afganistan, Pakistan ve Keşmir’de egemen olmuşlardır.

20 sözcük kalmıştır:

  1. Türk etnik adı (1 adet).
  2. Ad sanlar: Brh Tekin, Tegin Şah, Fromo Kesaro, Bo Fujun, Kingala, Pati Dumi, Laga – Turman, Yabgu. Toplam 8 ad san öbeğinde tekrarları çıkarırsak 13 ad san vardır.
  3. Emel Esin’in verdiği unvan ve niteçler: Tekrarları ve malum olanları çıkarırsak Yel ~ Yil, Yelme ve uluğdur (3 adet).
  4. Zabulistan kolundan (ikinci kol) kalan kelimeler: Rutbil, Zanbil sanlarıdır. 2 adet. Ayrıyeten Rittpir ~ Ryttpyr sanını da irdeledik. Toplamı 3 adet.

Böylece toplam 121 sözcüğü incelemiş olduk. Bu hiç de azımsanmayacak bir sayıdır.

Bunların 19’u halk ve boy adı, 78’i ad san, 24’ü yer adıdır. Toplamı 121’dir.”

Dr. Yusuf Gedikli ilgiyle dinlenen konferansının ardından okuyucularına kitabını imzaladı.

Etiket:

Kategori: Duyurular, Genel, Süleymaniye Kürsümüz

Comments are closed.

«
»